Knotten en herknotten
Een knotwilg is geen boom die je met rust laat. Wie hem tien jaar laat staan, krijgt geen knotwilg meer maar een boom met vier zware stammen op één versleten kop.
Wij knotten in cyclus en krijgen ook vergeten knotbomen meestal nog terug in beheer. Gefaseerd, zodat de boom de ingreep overleeft.
Knotten is een eeuwenoude beheervorm. Je zet de boom op een vaste hoogte af, hij loopt opnieuw uit vanuit die kop, en om de paar jaar herhaal je dat. Vroeger deed men dat voor het hout: bonenstaken, vlechtwerk, brandhout. Vandaag doen we het vooral omdat een knotboom in een tuin of langs een gracht beheersbaar blijft en omdat die knotkoppen enorm veel leven herbergen.
De boom past zich aan die cyclus aan. Op de kop vormt zich een verdikking met heel veel slapende knoppen. Van daaruit komen de nieuwe scheuten. Zolang je die scheuten regelmatig terugzet, blijft het gewicht op de kop beperkt en blijft het geheel stabiel.
Het probleem begint wanneer die cyclus stilvalt. Scheuten worden takken, takken worden stammen. Die zitten allemaal aangehecht op één punt, en die aanhechting is van nature zwak. Op een bepaald moment is het gewicht te groot en scheurt de kop open, meestal bij storm en meestal met een halve boom op de grond.
Klassieke knotbomen zijn wilg, populier, es, linde en plataan. Bij wilg en populier gaat het snel: die maken in enkele jaren al forse scheuten. Bij linde en plataan verloopt het trager en kan de cyclus langer zijn.
Staat je knotwilg of knotlinde al jaren in beheer, dan zetten we hem gewoon terug op de kop. Wij zagen net boven de knot, zonder in de knotkop zelf te snijden. Die kop is het spaarvat van de boom: daar zitten de knoppen waarmee hij opnieuw moet uitlopen. Beschadig je die, dan loopt hij zwakker of helemaal niet meer uit.
Dit zien we het vaakst: een knotwilg die tien of vijftien jaar niets gehad heeft en waar nu vier stammen van een dikke arm op de kop staan. Zo een boom in één keer volledig afzetten is riskant. Bij een oude, verzwakte wilg kan die schok fataal zijn, en de kop is vaak al aan het rotten. Wij bekijken ter plaatse wat de boom nog aankan en werken meestal gefaseerd: we halen eerst het zwaarste gewicht en de gevaarlijkste stammen weg, laten de boom uitlopen, en zetten hem in een volgende beurt terug in cyclus.
Wil je een nieuwe knotrij langs een gracht of een perceelsgrens, dan starten we bij jonge bomen. We zetten ze op de gewenste hoogte af en bouwen van daaruit de knotkop op. Dat gaat sneller dan de meeste mensen denken, zeker bij wilg.
1
Hoe zwaar staat de boom erbij, hoe zit de knotkop erbij, is er rot in de stam, staat er water in de kop? Bij een verwaarloosde knotwilg is dat de bepalende vraag: kan hij een volledige beurt aan of moeten we spreiden.
2
De stammen gaan er stuk per stuk af, gecontroleerd naar beneden waar er een gracht, een afsluiting of een weg onder ligt. De snede komt net boven de oude kop, nooit erin. Bij zware stammen werken we klimmend of met de hoogtewerker, niet vanaf een ladder.
3
Het takhout kunnen we ter plaatse verhakselen tot snippers, of volledig afvoeren. Dikke stukken laten we op vraag achter als brandhout. Daarna leggen we vast wanneer de boom terug moet, zodat dezelfde achterstand niet opnieuw opbouwt.
Een knotboom die om de vier jaar aan de beurt komt, is een kort werk. Een vergeten knotwilg met vier volwassen stammen erop is dat allerminst. Wat meespeelt:
Laat je een rij knotbomen in vaste cyclus onderhouden, dan blijft het werk per beurt beperkt en voorspelbaar. Dat is voor je bomen én voor je budget de betere weg.
Staat je vraag er niet bij? Bel gerust. Je krijgt meteen een eerlijk antwoord.
In de winter, wanneer de boom in rust is en er geen blad aan hangt. In de praktijk werken we het liefst tussen november en eind februari. Dan zie je de structuur van de kop goed, verliest de boom weinig energie en zit je ruim buiten het broedseizoen, dat in Vlaanderen van 1 maart tot 30 juni loopt. Knotten in volle zomer put de boom uit, want dan gooi je in één keer al zijn bladeren weg.
Voor knotwilgen en populieren is een cyclus van drie tot zes jaar gebruikelijk. Groeit de boom heel snel of staat hij langs een weg of een fietspad, dan kom je aan de korte kant van die vork uit. Lindes en platanen mogen langer wachten. De vuistregel die je zelf kan gebruiken: zodra de scheuten dikker worden dan je pols, is de boom aan een beurt toe.
Meestal wel, maar niet in één keer en niet zonder de boom eerst te bekijken. Bij een verwaarloosde knotwilg staan er stammen op de kop die nooit bedoeld waren om zo zwaar te worden, en zit er vaak rot in die kop. Zo een boom volledig kaal zetten kan hem de das omdoen. Wij beoordelen ter plaatse hoeveel de boom aankan en werken zo nodig gespreid over twee beurten, met enkele jaren ertussen. In het slechtste geval is de kop zo ver heen dat herknotten geen zin meer heeft. Ook dat zeggen we dan gewoon.
Bij een jonge knotwilg waar je met beide voeten op de grond staat en de scheuten dun zijn, is dat een haalbaar klusje. Bij een verwaarloosde knotboom is het dat niet. Die stammen zitten onder spanning en op een zwakke aanhechting, de kop is vaak hol en je werkt boven je hoofd, meestal ook nog naast een gracht. Dat is precies het soort werk waarbij het misgaat. Bovendien bepaalt de plaats van de snede of de boom nadien nog goed uitloopt.
Soorten die goed uitlopen vanuit slapende knoppen op oud hout. Wilg en populier zijn de klassiekers, daarnaast es, linde, plataan, haagbeuk en els. Een berk, een beuk of een naaldboom zet je beter niet op knot: die lopen na zo een ingreep niet of nauwelijks opnieuw uit en je houdt een stervende boom over. Twijfel je over jouw soort, stuur dan een foto van de bladeren of van de bast.
Wordt vaak verward met knotten, maar het is een andere ingreep met een ander doel.
Voor bomen die niet op knot staan en waar dood of schurend hout uit de kroon moet.
Voor jonge bomen, ook wanneer je een nieuwe knotrij wil opbouwen.
Oude knotbomen zijn vaak echte veteranen, met een hoge natuurwaarde in de kop.
Stuur een foto van de bomen, dan ziet Günther meteen hoe zwaar ze erbij staan. Gaat het om een rij, vermeld dan hoeveel bomen het zijn en of ze vlot bereikbaar zijn.
Eén beurt op het juiste moment bespaart je een zware ingreep over twintig jaar. Günther komt kijken en zegt welke bomen nu aandacht vragen en welke je gerust nog even laat staan.
Gemeente, aannemer of tuinaannemer met een bomenrij in beheer? Vraag naar een snoeicyclus op maat.
